تشییع میلیونی رهبر شهید و بازتعریف قدرت اجتماعی ایران
از نخستین ساعات بامداد، خیابانهای اصلی تهران مملو از جمعیتی بود که از سراسر ایران و حتی خارج از کشور برای بدرقه رهبر شهید خود راهی پایتخت شده بودند. استمرار حضور مردم تا ساعتهای پایانی مراسم، گستردگی مسیرهای تشییع و تنوع کمنظیر شرکتکنندگان، تصویری از رویدادی را رقم زد که فراتر از یک آیین سوگواری، به نمایش ظرفیت اجتماعی و همبستگی ملی ایران تبدیل شد.
در بسیاری از کشورها، رخدادهای مشابه صرفاً در چارچوب مناسک عمومی تحلیل نمیشوند؛ بلکه از نگاه جامعهشناسان و کارشناسان علوم سیاسی، این اجتماعات سنجهای برای ارزیابی میزان اعتماد عمومی، انسجام ملی و توان سازماندهی اجتماعی به شمار میروند. از همین منظر، آنچه روز گذشته در تهران رخ داد، تنها بدرقه یک رهبر نبود؛ بلکه بازنمایی بخشی از سرمایه اجتماعی جمهوری اسلامی ایران در یکی از حساسترین مقاطع تاریخ معاصر کشور محسوب میشود.
گاه یک اجتماع میلیونی، بیش از دهها بیانیه سیاسی سخن میگوید. هنگامی که نسلهای مختلف، از کهنسالان تا نوجوانان، در کنار ایرانیان مقیم خارج از کشور در یک صحنه واحد گرد هم میآیند، پیام اصلی مراسم تنها سوگواری نیست؛ بلکه نمایش تداوم پیوندهای اجتماعی، استحکام حافظه تاریخی و تأکید بر استمرار یک هویت جمعی است؛ پیامی که هم مخاطب داخلی دارد و هم بازیگران منطقهای و جهانی را مخاطب قرار میدهد.
در میان انبوه جمعیت، حضور چشمگیر نوجوانان و جوانان بیش از هر چیز مورد توجه قرار گرفت. نوجوانی از نسل دهه نودی که با جمله «آمدهام بگویم پای این انقلاب میمانم» احساس خود را بیان میکرد، به یکی از روایتهای پر بازتاب این مراسم تبدیل شد؛ روایتی که برای بسیاری از ناظران، نشانهای از استمرار حضور نسلهای جدید در عرصههای اجتماعی و سیاسی کشور تلقی شد.
در کنار آن، حضور ایرانیان مقیم خارج از کشور نیز بُعد دیگری به این مراسم بخشید. خانوادهای که از لندن برای شرکت در آیین تشییع به تهران آمده بودند، هدف خود را ادای احترام به رهبر شهید و همدلی با ملت ایران عنوان کردند. آنان معتقد بودند که تحولات اخیر منطقه، نگاه بخشی از افکار عمومی جهان نسبت به ایران و شخصیت رهبر شهید را دستخوش تغییر کرده و مقاومت در برابر فشارهای خارجی، جایگاه متفاوتی در نگاه بسیاری از ملتها یافته است.
فضای مراسم، افزون بر اندوه و سوگواری، بازتابدهنده مطالبات سیاسی نیز بود. شعارهایی در محکومیت ایالات متحده آمریکا و رژیم اسرائیل و درخواست مجازات عاملان این حادثه، بخش مهمی از فضای اجتماعی مراسم را شکل میداد. برای شرکتکنندگان، این شعارها بیش از آنکه جنبه احساسی داشته باشد، بیانگر مطالبه عدالت و پاسخگویی عاملان این رخداد تلقی میشد.
مقامهای حاضر در مراسم نیز بر نقش مردم بهعنوان مهمترین پشتوانه کشور تأکید کردند. رئیسجمهور، مسعود پزشکیان، حضور گسترده مردم را جلوهای از وحدت ملی و استمرار اعتماد عمومی دانست و تأکید کرد که مهمترین سرمایه ایران، همراهی مردم است. داماد رهبر شهید نیز میراث فکری و معنوی ایشان را پاسداری از ارزشهای اسلامی، صیانت از انقلاب و پایبندی به تقوا برشمرد. آیتالله نوری همدانی نیز این اجتماع را رخدادی توصیف کرد که نگاه افکار عمومی جهان را متوجه ایران ساخته است.
ابعاد این مراسم به مرزهای ایران محدود نماند. خبرگزاری آسوشیتدپرس با انتشار تصاویر هوایی، از حضور گسترده عزاداران در خیابانهای تهران گزارش داد و نوشت که امتداد جمعیت از میدان آزادی تا کیلومترها در مسیرهای اصلی پایتخت ادامه داشته است. این رسانه همچنین بر پایه مشاهدات میدانی خود، گستره این مراسم را حتی فراتر از آیین تشییع سردار شهید قاسم سلیمانی ارزیابی کرد و به شعارهای مطرحشده علیه دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو و تلاش عزاداران برای نزدیک شدن به خودروی حامل پیکر مطهر نیز پرداخت.
شبکه الجزیره نیز این مراسم را یکی از مهمترین رویدادهای خبری منطقه توصیف کرد و با تأکید بر حضور گسترده مردم، آن را یکی از باشکوهترین آیینهای وداع در تاریخ معاصر ایران دانست. این شبکه همچنین گزارش داد که بر اساس برنامه اعلامشده، پیکر رهبر شهید پس از پایان مراسم تهران برای برگزاری آیینهای وداع به شهرهای مقدس کربلا و نجف منتقل خواهد شد و سپس برای خاکسپاری به مشهد بازخواهد گشت.
آنچه روز گذشته در تهران به نمایش درآمد، صرفاً یک مراسم تشییع نبود؛ بلکه رویدادی چندلایه با ابعاد اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و راهبردی بود. در فضای پرتنش کنونی منطقه، چنین اجتماعاتی تنها به ثبت یک رخداد تاریخی محدود نمیشوند، بلکه به بخشی از پیام سیاسی کشورها برای محیط پیرامونی و افکار عمومی جهان تبدیل میشوند. از این منظر، تشییع میلیونی رهبر شهید را میتوان نمایشی از انسجام ملی، پشتوانه اجتماعی و استمرار هویت جمعی ایران دانست؛ رویدادی که بیتردید بازتابها و تحلیلهای آن در روزها و هفتههای آینده همچنان در کانون توجه رسانهها، اندیشکدهها و محافل سیاسی منطقه و جهان باقی خواهد ماند.
